گزارش سفر مصر – عروسان – گرمه
پنجشنبه 7/10/85
قرار
حرکت ساعت 7 صبح از ضلع جنوبی پارک اندیشه بود، اما با
کمی تاخیر حرکت کردیم. هوا بارانی بود و در تمام مدت شب
گذشته باریده بود. حدود ساعت 8:20 وارد اتوبان
قم شدیم. مسیر حرکت تهران – نایین بود. خوشبختانه هر چه جلوتر رفتیم
هوا بهتر شد و دیگر بارانی نبود. ساعت 9:45 رسیدیم به قم و مسیرمان را
بطرف کاشان ادامه دادیم. ساعت 11:20 به عوارضی کاشان رسیدیم و بالاخره
در ساعت 2:10 به نایین رسیدیم و در مهمانسرای جهانگردی ناهار خوردیم.
ساعت 3:10 راه افتادیم به سمت انارک. برای رفتن به انارک ابتدا در جاده
ای که به سمت مشهد میرود وارد شدیم. تا انارک حدودا 65 کیلومتر است.
ساعت 4:15 رسیدیم به انارک. مسیر را ادامه دادیم و در روستایی به نام
فرخی کمی آب خریدیم. در جاده فرخی به خور بعد از تابلوی 15 کیلومتر به
خور دست چپ راه بطرف مصر است (تابلو دارد، در ضمن این راه در نقشه نشان
داده نشده است). ساعت 7:30 به مصر رسیدیم و در یک خانه روستایی اقامت
کردیم. در همانجا شام برایمان املت درست کردند. یک اتاق نسبتا بزرگ با
یک بخاری دیواری (شومینه) بسیار جالب را به ما داده بودند. در بقیه
اتاقها یک گروه دیگر اقامت داشت.
آدینه
8/10/85
ساعت
5:30 صبح بیدار شدیم و با وجود یک گروه دیگر به موقع همگی آماده بودیم.
صبحانه را که هر کسی همراه خودش آورده بود خوردیم. ساعت 7:30 راه
افتادیم و طبق قرار قبلی ابتدای راه را با مینی بوس خودمان طی کردیم.
در محلی که قرار بود از آنجا پیاده برویم از مینی بوس پیاده و کمی
منتظر شترها و ساربان شدیم. پنج شتر همراه پسر آقای حیدری همراه ما
بودند که مسافت 35 کیلومتری مصر – عروسان را طی کنیم. وقتی شترها
رسیدند بارها را سوار شترها کردیم و سه نفر نیز سوار شتر شدند. قرار بر
این بود که به نوبت هر کسی حدود یک ساعت ونیم سوار شتر باشد. حدود ساعت
11:30 یک جا اطراق کردیم و همانجا ناهار خوردیم. هوا نیمه ابری و با
باد نسبتا شدید همراه بود. یک ساعت بعد راه افتادیم و حدود ساعت 3:30
جایی را برای چادر زدن و شب ماندن انتخاب کردیم. موقع زدن چادرها باد
شدیدی میوزید. بلافاصله یک آتش مفصل روشن کردیم. موقع غروب خورشید یک
عصرانه – شام خوردیم (یکی از خانمها ابتکار جالبی به خرج داده بود و
سوسیس آورده بود ، با استفاده از چوبهای نازک به عنوان سیخ سوسیس ها را
کبابی کردیم) وتا ساعت 9 کنار آتش بودیم. یکی از خانمهای گروه لطف
کردند و با استفاده از یک جلد دیوان حافظ برای همه فال گرفتند. شب
بسیار خوب و صمیمانه ای بود. سپس برای خواب آماده شدیم. هوا خیلی خیلی
سرد بود.
شنبه
9/10/85
صبح
حدود ساعت 6 تقریبا همه بیدار شده بودند. چند نفری که
زودتر از چادرها بیرون آمده بودند آتش را روشن کرده بودند.
صبحانه خوردیم و اسباب و لوازم را جمع کردیم و
بار شترها کردیم و حدود ساعت 9:15 راه افتادیم به طرف
روستای عروسان. هوا آفتابی وبهتر از روز گذشته بود. با یک توقف
کوتاه ساعت 12 رسیدیم به ده عروسان. در این ده فقط 4 نفر زندگی میکنند!
این چیزی بود که یک پیر مرد برای گروه توضیح داد. البته بنظر میرسید که
در چند روز گذشته اشخاصی در روستا اقامت داشته بودند. یک ساختمان یک
طبقه آجری که یک لوح سنگ نوشته هم بالای در آن بود حاکی از آن میکرد.
بنظر میرسید که ساختمان را برای استفاده گردشگران درست کرده باشند ولی
متاسفانه به حالت مخروبه بود. ساختمان دارای چند اتاق یک آشپزخانه و
سرویس بهداشتی بود. مینی بوسمان قبلا رسیده بود به این ترتیب بارها را
از روی شترها به داخل مینی بوس منتقل کردیم و سپس گشتی در روستا زدیم.
یک آغل پر از بز و گوسفند ، نخلستان ، درختهای انار ، زمینهای کشت شده
(سبزی ، زعفران ....) خانه های روستایی و حتی اثری از سیمهای برق دیده
میشد. حدود ساعت 1:10 راه افتادیم بطرف خور (این جاده در نقشه به صورت
یک راه خاکی نشان داده شده است) و کمی مانده به خور در محلی که بسیار
سر سبز و پر از نخلستان بود ایستادیم و ناهار خوردیم. ساعت 3:30 حرکت
کردیم و از راه خور بطرف گرمه ادامه دادیم. در روستای گرمه در خانه باز
سازی شده آقای مازیاز آتشونی اقامت کردیم. دو اتاق در اختیار گروه ما
گذاشته شد یکی برای آقایان و یکی برای خانمها. بعد از اینکه
اسبابهایمان را در اتاقها گذاشتیم ، خانمها گشتی در روستا و اطراف آن
زدند و آقایان رفتند به آبگرم ، یک روستا در نزدیکی گرمه و از چشمه
آبگرم استفاده کردند. خانمها به پیشنهاد و همراهی آقای ناطق (راننده)
به یک خانه محلی رفتند و از محصولات و صنایع دستی آنجا کمی خرید کردند!
محصولات مانند: خرما (تازه و خشک) شیره خرما ، سرکه خرما و صنایع دستی
شامل سبدها و کیفهای حصیری. دو دختر خانواده هم پشت دار قالی در حال
بافتن قالی بودند. با وجود خانه و زندگی بسیار ساده و امکانات خیلی
محدود صاحب خانه دارای یک "موبایل" بود و دخترها با یکی از خانمهای
گروه شماره رد وبدل کردند! ساعت 8:15 شام در محل اقامتمان حاضر بود یک
سوپ بسیار خوشمزه و خوراک ماکارونی (غذای آن شب این بود). بعد از صرف
چای برای خواب آماده شدیم.
یکشنبه
10/10/85
صبح
ساعت 6 بیدار شدیم و بعد از خوردن صبحانه که برایمان آماده
کرده بودند ساعت 7:30 راه افتادیم بطرف تهران
، فاصله تا تهران 700 کیلومتر! حدود ساعت
10 رسیدیم به سه راهی جندق و حدود ساعت 11:10 رسیدیم
به معلمان. در معلمان یک نیروگاه خورشیدی است. در طول جاده ، حدود 20
کیلومتر مانده به معلمان تا خود معلمان مناظر دو طرف جاده بسیار زیبا
است ، کوهها و تپه ها به رنگهای مختلف ولی از جندق تا معلمان هیچ آبادی
وجود ندارد. یک توقف کوتاه در معلمان و دوباره ساعت 11:25 راه افتادیم
بطرف دامغان (120 کیلومتر). بعد از معلمان کوههای اطراف جاده پر از برف
بود. حدود ساعت یک بعد از ظهر رسیدیم به دامغان و در مهمانسرای
جهانگردی ناهار خوردیم. بعد از ناهار آثار تاریخی شهر را دیدیم: مسجد
تاریخانه و منار سلجوقی کنار آن (فقط از بیرون، چون بسته بود) ، مسجد
جامع و سپس گنبد پیر علمدار و در آخر امامزاده جعفر و محمد و گنبد چهل
دختران. ساعت 2:40 راه افتادیم بطرف تهران. ساعت 4 به ورودی شهر سمنان
و بالاخره حدود ساعت 8 به تهران رسیدیم.
مسجد
تاریخانه دامغان
این
بنا در جنوب شرقی دامغان واقع گردیده و یکی از کهن ترین و بهترین نمونه
های مساجد اولیه در ایران است. عناصر تشکیل دهنده این مسجد عبارت از یک
حیاط مربع است که در سمت قبله ، یک تالار ستون دار و در سه قسمت دیگر
آن ، یک ریف رواق ساخته شده است. تالار ستون دار دارای 7 ناو طولی در
جهت قبله و سه ناو عرضی است ؛ به نحوی که ناو وسطی که شامل محراب و
منبر است ، عریض تر از ناوهای طرفین خود است که بیانگر مراحل اولیه شکل
گیری ایوان در مساجد شبستانی ایران است.
این
مسجد در وسط دارای صحن بازی به ابعاد 72/26 متر طول و 72/25 متر عرض
است که دور تا دور آن را فضاهای طاقداری فرا گرفته است ؛ بدین ترتیب که
22 دهنه طاق بدین صحن باز میشود. پوشش مسجد ، با طاقهای گهواره ای بر
روی قوسها و ستون های مستحکم صورت گرفته است. امروزه طاقهای گهواره ای
مسجد فروریخته اند ؛ ولی در فرم اصلی قابل مقایسه با طاقهای گهواره ای
مسجد جامع فهرج بوده اند. برای نگهداری طاقها ، ستون های عظیمی از آجر
بر پا شده که توسط قوسهایی به همدیگر و به دیوار وصل شده اند. بر روی
این قوسها نیز دیواری به بلندی یک متر ساخته و سپس طاق گهواره ای را بر
آن سوار کرده اند. قوس های بالای ستون ها با فرم بیضی از آجر ساخته و
در بالا به آرامی شکسته شده اند. جهت حفظ تعادل و اتصال محکم قوس ها به
ستون و دیوار ، از قطعات چوب استفاده شده است. دهانه طاقی که در مرکز
رواق سمت قبله قرار میگرفته از دهانه های دیگر عریض تر و بلندتر ساخته
شده است. بدین ترتیب ، علاوه بر تداوم سنت معماری دوره ساسانی ، به
مرکز – جایی که منبر و محراب در آن قرار دارد – اهمیت خاصی داده شده
است. ستونهای این مسجد ، مدور به قطر 160 سانتیمتر و محیط 90/4 تا 97/4
متر است و ارتفاعش از سطح زمین تا محلی که طاق بر آن متکی است ، 284
سانتیمتر و تا پشت بام ، 6 متر تمام است. هر ضلع از آجرهای مربع این
ستون ها 34 و ضخامت آنها 5/7 سانتیمتر است که متناوبا – به پیروی از
آجر چینی دوره اشکانی و ساسانی – افقی و عمودی روی هم چیده شده اند.
همچنین این ستون ها قابل مقایسه با ستون هایی است که در تپه حصار
دامغان ، از یک کاخ ساسانی خاکبرداری شده است. قسمت پایین بعضی از این
ستون ها (در کاخ ساسانی) که از آجرهای مربع (8×35×35 سانتیمتر) ساخته
شده ، نشان میدهد که آجرها متناوبا عمودی و افقی به قطر 79/1 متر روی
هم قرار گرفته اند و با دقت در ابعاد ، اندک تفاوتی بین این دو بنا
بنظر میرسد ؛ از جمله اینکه قطر ستون های تاریخانه که با اندود نازکی
پوشیده شده ، 60/1 متر است ، که اگر تزیین نسبتا ضخیم ستون های کاخ
دامغان را در نظر بگیریم ، هر دو مساوی خواهد بود. در بخش غربی مسجد،
بناهای وابسته ای وجود داشته که امروزه کاملا از بین رفته اند. از جمله
این بقایا میتوان به یک مناره با مقطع چهارگوش اشاره کرد که در کنار
مسجد بوده و 5/6 متر مربع وسعت داشته است. در کنار این مناره ، در دوره
سلجوقی ، مناره دایره شکل دیگری ساخته شده که دارای کتیبه ای به خط
کوفی مشتمل بر آیات قرآنی ، نام بانی – بختیار ، فرزند محمد – و تاریخ
420 هجری قمری است. ارتفاع کنونی این مناره ، 26 متر است و 86 پله
دارد. محیط آن در پایین ، 13 متر است که به تدریج از آن کاسته میشود و
در بالا به 8/6 متر میرسد. آجرهایی که در ساختمان این منار به کار رفته
، 4 تا 5/4 سانتیمتر قطر و 22 سانتیمتر طول و عرض دارند و آجرهایی که
در تزیینات خارجی مصرف شده ، به طول و عرض 17 یا 5/17 و ضخامت 5/3
سانتیمتر است. مسجد تاریخانه دامغان، جزء اولین مساجد ایران است که در
آن مناره ساخته شده است. ساخت این مناره میتواند به تاثیر از مناره
مساجد عراق باشد ؛ هر چند ممکن است آنها خود متاثر از معماری دوره
ساسانی باشند. صحن مرکزی این مسجد ، سنگ فرش یا آجر فرش نشده و تنها با
ماده ای آهکی یا گچی پوشیده و کوبیده شده است. این صحن با هیچ پله ای ،
از صفه های طاقدار جانبی متمایز نمیشود و این ، از ویژگی ها و سادگی
این مسجد است. در این مسجد ، از خشت و آجر در کنار هم استفاده شده است.
از آجر برای قوس ها و ستون ها ، و از خشت برای ساخت دیگر قسمت های مسجد
استفاده شده و همچنین در قوس های مسجد ، چوب برای استحکام واتصال ، و
گچ برای اندود سطوح مختلف به کار رفته است. در خصوص تاریخ کذاری این
مسجد ، توافق نظر وجود دارد و همگی آن را به اواسط قرن دوم هجری منتسب
میسازند. آرتور پوپ ، ساخت این مسجد را به سال های بین 130 تا 170 هجری
قمری (786 – 750 میلادی) منتسب میکند ؛ محمد کریم پیرنیا آن را به
سال160 هجری و دیگر محققان ، به اواسط قرن دوم هجری متعلق میدانند.
مسجد
جامع دامغان
این
بنا در شمال شرقی دامغان واقع گردیده و مشتمل بر صحن وسیع ، شبستان و
سه ایوان و یک مناره تاریخی است. بنای اولیه مسجد مربوط به دوره سلجوقی
و قبل از آن است ؛ اما بنای فعلی در دوره قاجار توسط میرزا محمد خان
سپهسالار دامغانی بر شالوده بنای قدیم ساخته شده است.
صحن مسجد به ابعاد 38
x
36 متر ، در ضلع جنوبی دارای سه ایوان – یکی بزرگ در وسط و دو تا کوچک
در دو طرف آن – است. ایوان بزرگ به دهانه 7 و درازای 16 متر است. در
طرفین این ایوان ، دو شبستان بزرگ واقع شده است که در دوره اخیر باز
سازی شده اند.
در شمال شرقی مسجد
،مناره ای تاریخی از دوره سلجوقی به ارتفاع 75/26 متر قرار گرفته است.
محیط بخش تحتانی این مناره ، 05/14 و بخش فوقانی آن ، 85/6 متر است.
سطح مناره ، با
آجرهای نازک کوچک تزیین شده و در بخشی از آن ، کتیبه قرانی نگاشته اند.
این مناره ، کتیبه دیگری از کاشی داشته که از بین رفته است. گفته میشود
که این مناره در حدود سال 500 هجری قمری بنا گردیده است. بر درگاه
ورودی مسجد ، لوحی نصب شده که بر آن فرمانی از شاه طهماسب صفوی به
تاریخ 979 هجری قمری نقر شده است.
برج /
گنبد پیر علمدار
این برج در یکی از کوچه
های منشعب از خیابان منوچهری ، در نزدیکی مسجد جامع دامغان واقع است.
برج آرامگاهی پیر علمدار ، از داخل و خارج دارای طرح دایره به قطر 70/4
و 40/6 متر است. ورودی برج ، در جانب جنوب غربی و به طرف مسجد بوده
است. بدنه برج به دو بخش متفاوت تقسیم شده است. قسمت پایین که حدود
چهار هفتم ارتفاع را در بر میگیرد ، با آجر کاری ظریف ولی ساده و بدون
بند کشی انجام گرفته است. در این بخش فقط ورودی بنا است که یکنواختی
سطح برج را با تزیینات خود بهم زده است. ورودی آرامگاه عبارت از یک
مستطیل است که که قوس زیبا و شکسته کم خیز فراز سر در و ستونهای پیل پا
مانند ، آن را در بر گرفته است. روی دوره قوس سر در ، کتیبه های تزیینی
با گچبری قرار داشته که قابل خواندن نیست. در روی اسپر بالای نعل درگاه
ورودی و زیر قوس ، تزییناتی در پنج بخش انجام گرفته است: یک ردیف مربع
هایی که ازگوشه به هم متصل شده اند ؛ کتیبه ای در یک نوار پهن بر روی
آن ؛ تکرار ردیف مربع ها ؛ نواری از مشبکی های گچی ؛ یک حاشیه تزیینی
اسلیمی گونه ؛ و سر انجام ، در زیر قوس تکرار مشبکی ها ، همه این
تزیینات به کمک گچبری صورت گرفته است. اندازه قاب مستطیل 30/1
x
70/2 متر است. نکته قابل ذکر اینکه آجر کاری دور این مستطیل ، بر روی
بدنه برج و به عرض دو آجر ، به گونه ای متفاوت با بقیه صورت گرفته است
و در فاصله آجرها ، فاصله مستطیل شکلی وجود دارد که احتمالا آنرا برای
ایجاد بند کشی های تزیینی در نظر گرفته بوده اند. بخش بالای برج شامل
هفت نوار تزیینات زیبای آجر تراش و یک کتیبه تسمه ای است که دورادور
برج را فراگرفته است. طرح های تزیینی نوارهای هفت گانه ،در چهار اندازه
مختلف به اجرا درآمده اند. نگاره های مزبور ، در دو مایه هندسی و
دوردار در نهایت ظرافت و دقت کار شده اند. ترکیب خطهای افقی و عمودی در
دو نوار پهن طرح هندسی ، از قدرت آذین کاران زمان حکایت دارد. کتیبه
کوفی زیبای برج ، به اعتباری در وسط این بخش تزیینی قرار گرفته است.
کشیدگی حروف نسبت به دیگر کتیبه های روی برج های آرامگاهی که پیش از آن
ساخته شده ، افزونتر است. در طول ساقه حرف های کشیده ای چون الف و لام
، گره های تزیینی به گونه های مختلف اجرا شده و از جمله ، نگاره هایی
به شکل گلابی نیز در آن بکار رفته است. کتیبه مزبور بر روی زمینه ای
صاف و به دور از هر گونه تزیینی اجرا شده و از قدرت نمایش بیشتری
برخوردار است. متن کتیبه چنین است:
(بسم الله الرحمن الرحیم هذه القبه قصرالحاجب السعید ابی جعفر محمدبن ابراهیم قدس
الله روحه امر ببناءها ابنه بختیار عمل علی بن احمد بن الحسین بن شاه
البناوین البناء سنه سبعه عشر و اربع ماﺋه ).
شخصیت صاحب بقعه با توجه به سروده منوچهری دامغانی و نوشته روی مناره
مسجد تاریخانه دامغان که چون بنای برج توسط ابو حرب بختیار ساخته شده ،
حاجب دربار منوچهر فلک المعالی پادشاه زیاری است که از جانب این پادشاه
به حکومت دامغان منصوب شده بود.
برای ورود به داخل
برج آرامگاه باید از سه پله پایین رفت.کف بنا را در چند دهه پیش ،
جویندگان گنج مورد کاوش قرار داده اند. درون برج کتیبه ای بسیار زیبا
در ارتفاع 5/3 متر از کف بنا واقع است. این کتیبه که به پهنای هشتاد
سانتیمتر دورتادور ارامگاه را فرا گرفته ، بر روی زمینه گچبری نقاشی
شده است. کتیبه با
بسم الله آغاز
میشود و با آیه 54 سوره زمر ادامه میابد و تاریخ آن 417 هجری قمری است.
فضای داخل بقعه با وجود نبود نور کافی ، از جاذبه ای خاص برخوردار
میباشد.
نمای خارجی برج با گنبد
مدور آجری کم خیز آن ، از نمونه های ارزشمند معماری آغاز قرن پنجم
ایران به شمار میرود. قرنیس زیر پایه گنبد در این بنا با پیش نشستن سه
رج آجرکاری ظریف به صورت تاجی بر فراز بدنه استوار گردیده که تزیینات
فراز بدنه را به گونه ای چشمگیر کامل ساخته است. نقش حفاظتی قرنیس در
جلوگیری از سرازیر شدن آب باران بر روی بدنه برج و تزیینات آن، قابل
توجه است ؛ چنان که پس از گذشت هزار سال ، تزیینات بنا سالم مانده و
زیبایی خود را حفظ کرده اند. این برج آرامگاهی ، تاریخی متاخر از سه
برج دیگر دامغان دارد و با اختلاف بسیار کم بعد از برج های رادکان و
لاجیم در مازندران بنا شده است. در گذشته ، در کنار این برج مسجدی از
دوره ایلخانی وجود داشته که امروزه از بین رفته است. تنها اثر بازمانده
از این مسجد ، کتیبه ای به این مضمون است:
( بسم الله الرحمن الرحیم امر ببناء هذاالمسجد الشریف المولی المعظم خلیفه العرب
و العجم سلطان قضاة الشرق کافل مصالح الخلق رکن الحق و الدین عمل حاجی
بن الحسین البناء الدامغانی غفرالله له).
برج چهل دختران
این برج در صحن
امامزاده جعفر واقع است و با بنای خانقاه یا قبر شاهرخ و خود امامزاده
، مجموعه جالبی را تشکیل میدهند. طرح داخل و خارج برج ،دایره ای شکل به
قطر خارجی 80/7 و قطر داخلی 45/5 متر است. بدنه برج تا محل شروع قرنیس
، از دو بخش متفاوت تشکیل یافته است ؛ بخش پایین که حدود دو سوم ارتفاع
تمامی بدنه را فرا گرفته ، با آجر کاری ساده پوشش یافته است ؛و بخش دوم
با دو نوار تزیینی در مایه نگاره های هندسی در پایین و بالا و کتیبه
پهن تسمه ای کوفی تزیینی در میان آنها مشخص میشود. دو نوار پایین و
بالای کتیبه ، از ترکیب هنرمندانه دو نگاره کهن هنر ایران که به
اعتباری میتوان آنها را نشانه خورشید دانست ، بوجود آمده اند. قرنیس
برج با ظرافتی کم نظیر و به کمک آجرهای تراش ، رج به رج از بدنه برج
پیش نشسته و نظیر آنچه که در برخی از مناره ها شاهد آنیم ، نعلبکی گونه
ای را در فاصله میان بدنه و گنبد بوجود آورده است که گذشته از جنبه
آذینی ، نقش مهمی نیز در دور ساختن آب باران از روی تزیینات ورودی آن
بر عهده دارد. بر فراز قرنیس ، گنبد مخروطی شلجمی شکل با آجرکاری ساده
استوار گردیده که دوره پایین آن از لبه قرنیس پس نشسته است. کتیبه
تاریخی بالای برج ، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. حروف کتیبه
کوفی این برج دارای ساقه های بسیار کشیده است که در انتها به یک نگاره
برگ خرمای سه برگی ختم میشوند. این کتیبه که آسیب فراوان دیده است بدین
صورت قرائت شده است:
( بسم الله الرحمن الرحیم امر ببناء هذه القبه الامیر الجلیل ابو شجاع
اسفاربکی [؟] پیر [؟] اصفهان رضی الله عنه و ذنوبه مسقعدا لنومه تربه
له و لا و لاده عفرالله لهم والفه [؟] بنبینا محمد صلی ا [؟] علیه فی
سنه ست و اربعین و اربعماﺋه )
(446 هجری قمری) کتیبه دور
قوس ورودی بنا نیز از نظر شیوه نگارش ، با کتیبه بدنه – صرف نظر از
بعضی تفاوتها – همانند است و در آن نام ابو شجاع خوانده میشود. ارتفاع
کل برج حدود 80/14 متر است که قابل مقایسه با بناهای پیر علمدار دامغان
،
رسگت و
لاجیم مازندران است. در داخل گنبد ، قبری ساده است که با بنای فوق
تناسبی ندارد.
امامزاده جعفر
این بنا در مغرب شهر
دامغان ، کنار جاده تهران– مشهد واقع است. حرم امامزاده با طرح
چهارگوش، به ابعاد 13×13 متر در هر ضلع طاقنمایی دارد که با دری به
خارج راه می یابد. طرح چهار گوش در بالا به کمک هشت نیم طاق مقرنس ، به
هشت ضلعی تبدیل گشته و سپس گنبد بنا بر روی آن استوار شده است. ارتفاع
بنا از کف تا زیر گنبد حدود 17 متر است.داخل بقعه سفیدکاری شده و هیچ
گونه تزیینی ندارد. دورتادور سنگ روی مرقد دارای تزیینات گچبری جالبی
است. روی سنگ سیاه قبر ، نسبت امامزاده و سوره مبارک توحید به خط کوفی
کنده شده است. شجره امامزاده چنین ثبت شده است:
(هذا قبر اللمام الهمام المقتول المقبول قره العین الرسول جعفر بن حسین بن
علی بن عمر بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب سلام الله علیه).
بر روی سنگ مرقد ، صندوق منبت بزرگی به طول 25/3 ، عرض 75/1 و بلندی
25/1 متر نصب شده که کتیبه دور آن شامل دو سوره مبارک دهر و فتح ، ایت
الکرسی ، نادعلی ، صلوات کبیره بر چهارده معصوم علیه السلام و
( لافتی الاعلی لاسیف
الذوالفقار)
است. در
روی قاب مقابل در ورودی ، نام سازنده و سال ایجاد اثر چنین ثبت شده:
(عمل العبد الفقیر
الحقیر المذنب المحتاج لعفوالله و غفرانه استاد نظام الدین بن استاد
علی نجار صاحب و ساعی این خیرات استاد محمد صفار دامغانی تحریرا فی شهر
... سال اربع و ستین و...).
گنبد
فراز بنا به صورت شلجمی و از آجر ساده بنا شده است. در برابر ورودی
اصلی بقعه ، ایوان کوچکی با قوس تیزه دار و در دو سوی آن ، دو طاقنما
قرار دارد که از وسط هر یک ، دری به دو اتاق جانبی ایوان راه دارد.
بالای تیزه ایوان نیز غرفه مانندی با نمای طاقی جاسازی شده است. در دو
سوی این نما سازی ، دو مناره مانند با حجمی قابل توجه بنا شده که از
سطح بام بالاتر ادامه نیافته است. تمامی بنای مزبور ، ساده و بدون
تزیین است. داخل ایوان مقابل حرم ، در بالای ورودی و دو طرف آن ،
تعدادی کاشی نفیس نصب شده که در زمانی نامعلوم از بنای دیگری به اینجا
انتقال یافته اند. کاشی های مزبور ، به صورت ستاره هشت پر برجسته
نقشدار و بدون نقش هستند و بر برخی از آنها تاریخ 665 هجری قمری خوانده
میشود. تا یک قرن پیش ، این کاشی ها ، تمامی سطح اسپر دو سوی ایوان را
می پوشانید که متاسفانه امروزه اکثر آنها ربوده شده اند. از نوشته های
آن دسته از نویسندگان که کاشی های مزبور را با چشم خود دیده و وصف آنرا
نوشته اند ، چنین استنباط میشود که اغلب کاشی ها ، 12 و 8 پر و رنگ
آنها سرمه ای و سبز روشن بوده است. روی بعضی از کاشیها ، نقوش انسانی ،
جانوری و گیاهی و عبارتهای عربی و فارسی دیده میشده است.
اساس
بنای امامزاده جعفر به طور معمول به دوران سلجوقی و حتی پیش از آن –
قرن چهارم – نسبت داده شده است. از جمله آثار قابل ذکر امامزاده جعفر ،
دو سنگ نبشته مفصل با تاریخ های 816 و815 هجری قمری است که در دو سوی
ورودی نصب شده اند و از نظر تاریخی از اعتباری فراوان برخوردارند ،به
ویژه آنکه نکات مذکور در دومین سنگ نبشته ، در ارتباط با نوع مالیاتهای
قرن نهم در منطقه ، اهمیت خاصی دارد. در صحن امامزاده ، یک بنای چهار
ضلعی آجری به ابعاد 6/5 × 6/5 متر قرار دارد که از آن به عنوان خانقاه
یاد شده است. نما سازی این بنا به صورت یک طاقنمای بزرگ با قوس شبیه
کلیل در وسط و دوطاقنما با قوس تیزه دار در دو جانب آن در هر ضلع انجام
گرفته است. در وسط طاقنمای میانی هر ضلع ، دری به داخل راه میدهد.
کاربرد کاشی های کوچک صابونی در نمای بنا ، در عین سادگی ، به آن حالت
خاصی بخشیده است.
در بالای در جنوبی ،
کتیبه ای به خط ثلث بر روی کاشی با این مضمون خوانده میشود:
(بناء هذه الماره فی ایام
دوله السلطان الاعظم شاهرخ بهادر خلدالله ملکه).
برخی بر آنند که اشاره سنگ
نبشته وقف نامه کنار ورودی امامزاده به خانقاه ، به این بنا مربوط
میگردد و از این رو ، آنرا خانقاه شاهرخ تیموری میدانند.
امامزاده محمد
این
آرامگاه در کنار خیابان امام خمینی و جنب امامزاده جعفر علیه السلام
واقع و بنایی هشت ضلعی به مساحت 75 متر مربع است. داخل بقعه امامزاده ،
مثمن و مرتفع و پوشش چپ و راست آن ، هره مانند و ارتفاع گنبد نیم دایره
آن حدود 12 متر است. در وسط بقعه ، صورت قبر گچ اندودی دیده میشود که
بر روی آن ، صندوق چوبی غیر مشبکی قرار داده اند. نمای خارجی بنا در
سال های اخیر با آجر معمولی باز سازی شده است. بر اساس کتیبه مختصر
داخل بنا ، بنای امامزاده در زمان شاهرخ تیموری ساخته شده است. مدفون
در بنا را از احفاد امام موسی کاظم علیه السلام ذکر کرده اند.
(نوشته
ها بر گرفته از کتاب: بناهای "آرامگاهی" چاپ حوزه هنری سازمان تبلیغات
اسلامی)